ابتلا به HPV به معنای ابتلا به سرطان نیست. بیش از ۹۰ درصد عفونتهای این ویروس ظرف یک تا دو سال خودبهخود از بدن پاک میشوند و هیچ ردی باقی نمیگذارند. آنچه خطرناک است، ماندگاری طولانیمدت انواع پرخطر ویروس است؛ چیزی که در طول سالها میتواند سلولهای سالم را به سلولهای سرطانی تبدیل کند. در این مقاله دقیقاً میبینید کدام سرطانها با HPV مرتبطاند، چه سهمی از هرکدام به این ویروس برمیگردد، این مسیر چقدر طول میکشد و چطور میتوان جلوی آن را گرفت.
hpv چیست؟
HPV مخفف ویروس پاپیلومای انسانی می باشد. HPV ها، گروه بزرگی از ویروس های مرتبط هستند که به هر یک از آنها یک شماره به نام نوع HPV اختصاص داده می شود. اکثر HPV ها موجب بروز زگیل روی پوست نقاطی از بدن مانند بازوها، قفسه سینه، دست ها یا پاها می شوند. دیگر انواع HPV معمولاً روی غشاهای مخاطی بدن یافت می شوند. غشاهای مخاطی، لایه های مرطوبی هستتند که اندام ها و دیگر نقاط باز بدن مانند واژن، مقعد، دهان و گلو را پوشش می دهند. انواعی از HPV که روی غشاهای مخاطی یافت می شوند، گاهاً HPV تناسلی نامیده می شوند و به طور کلی روی پوست زندگی نمی کنند.
افراد چگونه به HPV مبتلا می شوند؟
HPV می تواند با تماس پوستی مستقیم مانند فعالیت جنسی از فردی به فرد دیگر منتقل شود. راه اصلی انتقال HPV از طریق فعالیت جنسی واژینال، مقعدی و یا دهانی می باشد. حتی زمانی که فرد مبتلا علائم یا نشانه های قابل مشاهده ای ندارد، HPV می تواند منتقل شود. این ویروس از طریق تماس جنسی بدون رابطه ی جنسی نیز می تواند منتقل شود، گرچه رایج نیست.
عفونت HPV بسیار شایع است. اکثر زنان و مردانی که رابطه ی جنسی داشته اند، در دوره ای از زندگی خود ممکن است حداقل به یک نوع HPV تناسلی مبتلا شوند. هر فردی که رابطه ی جنسی برقرار کرده، ممکن است به HPV مبتلا شود، حتی اگر فقط با یک نفر بوده، اما ابتلا به HPV در افرادی که شرکای جنسی زیادی دارند، شایع تر است. حتی اگر فردی رابطه ی جنسی را تا ازدواج به تأخیر بیندازد یا حتی یک شریک جنسی داشته باشد، اگر شریک جنسی اش در معرض HPV باشد، هنوز هم در خطر ابتلا به عفونت HPV قرار دارد.
در موارد زیر امکان ابتلا به عفونت HPV وجود ندارد:
- صندلی های توالت
- بغل کردن یا دست دادن
- استخر یا جکوزی
- به اشتراک گذاشتن وسایل
- عدم رعایت بهداشت
در موارد زیر ممکن است به HPV مبتلا شوید:
- حتی اگر سال ها از فعالیت جنسی شما گذشته باشد.
- حتی اگر هیچ علامت یا نشانه ای نداشته باشید.
ویروس hpv چگونه منتقل میشود؟
انتقال ویروس HPV از نظر علمی با بسیاری از بیماریهای مقاربتی دیگر متفاوت است؛ زیرا این ویروس برای انتقال نیازی به تبادل مایعات بدن (مانند خون یا منی) ندارد. عامل اصلی انتقال، تماس مستقیم پوست با پوست یا پوست با مخاط است. در ادامه، جزئیات دقیق و علمی روشهای انتقال این ویروس را بررسی میکنیم:
۱. تماس مستقیم ناحیه تناسلی (اصلیترین راه)
شایعترین راه انتقال، تماس پوستِ ناحیه تناسلی فرد آلوده با پوست یا مخاط فرد دیگر است.
بدون نیاز به دخول: بر خلاف تصور عموم، انتقال HPV میتواند بدون رابطه جنسی کامل (دخول) و تنها از طریق تماس نزدیک پوستی در ناحیه تناسلی رخ دهد.
رابطه جنسی واژینال و مقعدی: این دو روش بیشترین احتمال انتقال را دارند، زیرا اصطکاک باعث ایجاد میکرو-خراشهایی در سطح پوست میشود که مسیر ورود ویروس به لایههای عمقیتر پوست (سلولهای پایه) را هموار میکند.
۲. رابطه جنسی دهانی (Oral Sex)
ویروس HPV میتواند از ناحیه تناسلی به دهان و گلو منتقل شود (یا بالعکس).
این نوع انتقال میتواند منجر به ایجاد زگیل در دهان یا گلو و در موارد شدیدتر، باعث ایجاد سرطانهای سر و گردن (Oropharyngeal cancer) شود.
۳. انتقال از طریق دست (نایاب اما ممکن)
اگر دست فرد با زگیل تناسلی یا ناحیه آلوده تماس مستقیم داشته باشد و بلافاصله با ناحیه تناسلی فرد دیگری تماس پیدا کند، احتمال انتقال وجود دارد. با این حال، ویروس HPV روی سطوح بیجان (مثل دستگیره در یا صندلی توالت) به سرعت از بین میرود و انتقال از طریق اشیاء بسیار غیرمحتمل است.
۴. انتقال از مادر به نوزاد
در موارد بسیار نادر، اگر مادر در زمان زایمان طبیعی دارای ضایعات فعال (زگیل) باشد، ویروس میتواند به نوزاد منتقل شود. این امر ممکن است منجر به وضعیتی به نام پاپیلوماتوز تنفسی در نوزاد شود که در آن زگیلها در مجرای تنفسی کودک رشد میکنند.
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
عفونت با ویروس پرخطر شرط لازم است، اما بهتنهایی کافی نیست. عوامل زیر احتمال پایدارماندن عفونت و پیشرفت آن را بهطور معناداری بالا میبرند:
- عفونت پایدار با انواع ۱۶ یا ۱۸ که در آزمایشهای متوالی همچنان مثبت میماند
- مصرف سیگار و قلیان، که توان سیستم ایمنی موضعی را کاهش میدهد
- ضعف سیستم ایمنی، از جمله پس از پیوند عضو، در بیماریهای خودایمنی یا در افراد مبتلا به عفونتهای تضعیفکننده ایمنی
- شروع فعالیت جنسی در سنین پایین و تعدد شرکای جنسی
- ابتلای همزمان به سایر عفونتهای مقاربتی
- عدم دریافت واکسن و نداشتن هیچ سابقه غربالگری
اگر سیستم ایمنی شما به هر دلیلی ضعیف شده است، فاصله زمانی پیشرفت ضایعه میتواند بهشکل چشمگیری کوتاهتر شود. در این گروه، پیگیری باید بسیار منظمتر از افراد عادی انجام شود.
آیا ابتلا به HPV یعنی سرطان؟
پاسخ کوتاه: نه. ابتلا به ویروس HPV آنقدر شایع است که تقریباً هر فرد فعال از نظر جنسی در مقطعی از زندگی به یکی از انواع آن مبتلا میشود. سیستم ایمنی در اکثر قریب به اتفاق موارد ویروس را مهار و حذف میکند.
مشکل از جایی شروع میشود که عفونت پاک نشود. به این حالت «عفونت پایدار» میگویند. وقتی یکی از انواع پرخطر ویروس سالها در سلولهای پوششی باقی بماند، بهتدریج ژنتیک سلول را مختل میکند و ضایعات پیشسرطانی شکل میگیرد. حتی در این مرحله هم هنوز سرطان نیست و درمان ضایعه پیشسرطانی، سرطان را پیش از شروع متوقف میکند.
نکته کلیدی: خودِ ویروس درمان دارویی مستقیم ندارد، اما ضایعاتی که ایجاد میکند کاملاً قابلتشخیص و قابلدرماناند. به همین دلیل غربالگری منظم مهمتر از نگرانی درباره خودِ نتیجه مثبت آزمایش است.
کدام سرطانها به HPV مربوط میشوند؟
این ویروس فقط با سرطان دهانه رحم شناخته میشود، در حالی که شش سرطان مختلف با آن ارتباط مستقیم دارند و سه مورد از آنها مردان را هم درگیر میکنند. جدول زیر سهم واقعی این ویروس در هر سرطان و وضعیت غربالگری آن را نشان میدهد:
| نوع سرطان | سهم HPV | در چه کسانی | غربالگری استاندارد |
|---|---|---|---|
| سرطان دهانه رحم | حدود ۹۱٪ | زنان | دارد (پاپ اسمیر و تست HPV) |
| سرطان مقعد | حدود ۹۱٪ | زنان و مردان | فقط برای گروههای پرخطر |
| سرطان واژن | حدود ۷۵٪ | زنان | ندارد |
| سرطان دهان و حلق | حدود ۷۰٪ | بیشتر مردان | ندارد |
| سرطان فرج | حدود ۶۹٪ | زنان | ندارد (فقط معاینه) |
| سرطان آلت تناسلی | حدود ۶۳٪ | مردان | ندارد (فقط معاینه) |
مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها اعلام میکند این ویروس عامل حدود ۹۱ درصد سرطانهای دهانه رحم و مقعد، ۷۵ درصد سرطان واژن، ۷۰ درصد سرطانهای دهان و حلق، ۶۹ درصد سرطان فرج و ۶۳ درصد سرطان آلت تناسلی است.
به نقل از: CDC
سرطانهای ناشی از HPV در مردان:
تصور غالب این است که HPV مسئلهای زنانه است. این تصور از نظر آماری دیگر درست نیست: امروز شایعترین سرطان مرتبط با این ویروس در مردان، سرطان دهان و حلق است و روند آن رو به افزایش است. برخلاف زنان، برای مردان هیچ آزمایش غربالگری تأییدشدهای وجود ندارد و این یعنی معاینه و توجه به علائم، تنها ابزار تشخیص زودهنگام است.
سرطان آلت تناسلی
حدود ۶۳ درصد موارد این سرطان با HPV مرتبط است. نکته امیدوارکننده این است که تقریباً تمام این سرطانها از ناحیه زیر پوست ختنهگاه و سر آلت شروع میشوند؛ یعنی محلی که با یک معاینه ساده قابل مشاهده است. زخم یا برجستگیای که بیش از چند هفته باقی بماند، تغییر رنگ پوست، ضخیمشدن موضعی یا ترشح بدبو باید حتماً توسط متخصص اورولوژی بررسی شود.
سرطان مقعد
حدود ۹۱ درصد سرطانهای مقعد به این ویروس مربوط است؛ همان سهمی که برای دهانه رحم گزارش میشود. خطر آن در افرادی با نقص سیستم ایمنی، دریافتکنندگان پیوند عضو و مردانی که رابطه جنسی مقعدی دارند بهمراتب بیشتر است. برای این گروهها، برخی متخصصان انجام سیتولوژی مقعد را توصیه میکنند.
سرطان دهان و حلق
ویروس میتواند از ناحیه تناسلی به دهان و گلو منتقل شود و در ناحیه پشت حلق، لوزهها و قاعده زبان ضایعه ایجاد کند. علائمی مانند گلودرد مزمن یکطرفه، دشواری یا درد هنگام بلع، تغییر صدا و توده بدون درد در گردن که بیش از سه هفته ادامه داشته باشد باید جدی گرفته شود. برای آشنایی بیشتر، مطلب زگیل تناسلی دهانی یا hpv دهانی چیست را بخوانید.
هیچ آزمایش خونی برای تشخیص HPV در مردان وجود ندارد. هر ادعایی مبنی بر تشخیص این ویروس با آزمایش خون فاقد پایه علمی است. تشخیص در مردان بر پایه معاینه بالینی و در صورت لزوم نمونهبرداری از ضایعه انجام میشود.
سرطانهای ناشی از HPV در زنان:
در زنان، مهمترین سرطان مرتبط با این ویروس سرطان دهانه رحم است، نه سرطان رحم. این تفاوت اهمیت زیادی دارد: سرطان بدنه رحم ارتباطی با HPV ندارد، اما تقریباً تمام موارد سرطان دهانه رحم ناشی از عفونت پایدار با انواع پرخطر ویروس است.
خبر خوب این است که دهانه رحم تنها عضوی است که برای آن یک برنامه غربالگری کامل و اثباتشده وجود دارد. تست پاپ اسمیر تغییرات سلولی را پیدا میکند و تست HPV خودِ ویروس را. ترکیب این دو، سرطان دهانه رحم را عملاً به یک سرطان قابلپیشگیری تبدیل کرده است.
سرطانهای واژن و فرج بسیار کمتر شایعاند و برنامه غربالگری اختصاصی ندارند؛ تشخیص آنها به معاینه دورهای و توجه به علائمی مانند خارش مقاوم، زخم بهبودنیافته یا خونریزی غیرعادی بستگی دارد.
از عفونت تا سرطان چقدر طول میکشد؟
این پرسشی است که تقریباً هر بیمار پس از مثبتشدن آزمایش میپرسد و پاسخ آن آرامشبخش است: این مسیر بسیار کند و بسیار طولانی است.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا اعلام میکند تبدیل سلولهای آلوده به این ویروس به ضایعه پیشسرطانی حدود ۵ تا ۱۰ سال و رسیدن به مرحله سرطان حدود ۲۰ سال زمان میبرد.
به نقل از: National Cancer Institute
معنای عملی این عدد را نباید دستکم گرفت. یک تا دو دهه فرصت وجود دارد تا ضایعه در مرحله پیشسرطانی کشف و درمان شود. تقریباً هر مورد سرطان دهانه رحم که امروز تشخیص داده میشود، سالها فرصت غربالگری از دست رفته پشت سر خود دارد. به همین دلیل است که مثبتبودن تست HPV یک تشخیص سرطان نیست، بلکه شروع یک برنامه پیگیری منظم است.
تفاوت انواع پرخطر و کم خطر HPV
بیش از ۲۰۰ نوع ویروس HPV شناسایی شده است و همه آنها یکسان نیستند. از نظر بالینی این ویروسها به دو گروه کاملاً متفاوت تقسیم میشوند و این تفکیک، مهمترین چیزی است که یک بیمار باید بداند.
عامل حدود ۹۰ درصد زگیلهای تناسلی هستند. زگیل ایجاد میکنند اما عملاً سرطانزا نیستند. ظاهر آزاردهنده و بار روانی بالایی دارند، ولی خطر سرطان با آنها بسیار ناچیز است. برای شناخت بهتر ظاهر آنها میتوانید انواع زگیل تناسلی را ببینید.
معمولاً هیچ زگیل و هیچ علامتی ایجاد نمیکنند و دقیقاً به همین دلیل خطرناکاند. انواع ۱۶ و ۱۸ بهتنهایی مسئول حدود ۷۰ درصد سرطانهای دهانه رحم در جهاناند و بیشترین سهم را در سرطانهای مقعد، آلت تناسلی و حلق نیز دارند.
مهمترین سوءتفاهم رایج: بسیاری تصور میکنند اگر زگیل ندارند پس ویروس پرخطر هم ندارند. دقیقاً برعکس است؛ انواع سرطانزا معمولاً بدون هیچ زگیل و هیچ علامتی سالها در بدن میمانند.
علائم هشداردهندهای که نباید نادیده گرفت
عفونت HPV در مرحله اولیه معمولاً هیچ علامتی ندارد. علائم زیر لزوماً به معنای سرطان نیستند و اغلب علت خوشخیم دارند، اما همگی نیازمند بررسی توسط پزشکاند:
در مردان
- زخم یا برجستگی روی آلت تناسلی که بیش از سه هفته باقی میماند
- تغییر رنگ یا ضخیمشدن پوست ناحیه تناسلی
- خونریزی یا ترشح غیرعادی
- درد یا خونریزی مقعدی و احساس توده
- گلودرد یکطرفه مزمن یا توده بدون درد در گردن
در زنان
- خونریزی غیرعادی، بهویژه پس از نزدیکی
- ترشح غیرمعمول و بدبو
- درد لگنی مداوم
- خارش یا زخم مقاوم در ناحیه فرج
- نتیجه غیرطبیعی پاپ اسمیر در آزمایشهای پیاپی
تشخیص: چه آزمایشهایی واقعاً وجود دارد؟
روشهای تشخیص در زنان و مردان یکسان نیست و این تفاوت منشأ بسیاری از سردرگمیهاست.
در مردانی که ضایعه قابلمشاهده دارند، ارزیابی و درمان زگیل تناسلی توسط متخصص اورولوژی انجام میشود؛ هم برای رفع ضایعه و هم برای اطمینان از خوشخیمبودن آن.
تست HPV مثبت شده است؛ حالا چه کنیم؟
مثبتشدن تست به معنای سرطان، به معنای خیانت و به معنای پایان مسیر نیست. برخورد درست با این نتیجه در سه گام خلاصه میشود:
- مشخصکردن نوع ویروس. اینکه نتیجه مربوط به انواع ۱۶ و ۱۸ باشد یا سایر انواع، مسیر پیگیری را کاملاً تغییر میدهد.
- ارزیابی وضعیت سلولها. آنچه تعیینکننده است، وجود یا نبود تغییرات سلولی است، نه صرفِ مثبتبودن ویروس.
- پیگیری منظم طبق برنامه پزشک. بیشتر عفونتها در پیگیریهای بعدی منفی میشوند؛ آنچه اهمیت دارد، رهانکردن پیگیری در همان مرحله اول است.
در دوران بارداری نیز نگرانیهای خاصی مطرح میشود که پاسخ آنها در مطلب HPV و بارداری آمده است.
برای بررسی نتیجه آزمایش و تعیین برنامه پیگیری، با دکتر رضا ولی پور مشورت کنید
آیا از عفونت HPV می توان پیشگیری کرد؟
هیچ راه مطمئنی برای پیشگیری از آلوده شدن به تمام انواع HPV وجود ندارد. اما شما با برخی از اقدامات می توانید احتمال ابتلا را کاهش دهید. همچنین واکسن هایی وجود دارد که می توانید برای حفاظت در برابر انواع HPV مرتبط با سرطان و زگیل های تناسلی از آنها استفاده کنید. HPV در طول تماس با قسمت آلوده ی بدن از فردی به فرد دیگر منتقل می شود.
با اینکه HPV در طول تماس جنسی واژینال، مقعدی یا زبانی منتقل می شود، اما تنها راه انتقال ویروس نیست، بلکه از طریق تماس پوستی با ناحیه آلوده به HPV نیز منتقل می شود. HPV ممکن است سالها بدون هیچ علائمی در بدن وجود داشته باشد و همیشه موجب بروز زگیل ها یا هر علائم دیگری نمی شود. افراد ممکن است ویروس داشته باشند و بدون آگاهی آن را منتقل کنند. با راههای زیر می توانید از انتقال ویروس جلوگیری کنید:
- کاندوم
- محدود کردن شرکای جنسی
- واکسن HPV
ایا hpv درمان دارد؟
هیچ درمانی برای خود ویروس وجود ندارد، اما برای تغییرات سلولی ناشی از ویروس HPV، درمان هایی وجود دارد. زمانی که سرطان در مراحل اولیه تشخیص داده می شود، قابل درمان است. برخی از آزمایشات غربالگری سرطان می توانند تغییرات سلولی اولیه ناشی از HPV را پیدا کنند و این تغییرات را می توان قبل از سرطانی شدن درمان کرد. با مراجعه به پزشک می توان زگیل های تناسلی قابل رؤیت را خارج کرد.
بیشتر بخوانید: درمان زگیل تناسلی در مردان
جمعبندی:
رابطه HPV و سرطان یک رابطه قطعی نیست، یک رابطه احتمالی و بسیار کند است. اکثر قریببهاتفاق عفونتها بیخطرند و خودبهخود پاک میشوند؛ آنچه اهمیت دارد، عفونت پایدار با انواع پرخطر است که در طول یک تا دو دهه میتواند به سرطان دهانه رحم، مقعد، آلت تناسلی، واژن، فرج یا حلق منجر شود. همین طولانیبودن مسیر، بزرگترین فرصت ماست: با واکسیناسیون، غربالگری منظم در زنان و معاینه تخصصی در مردان، تقریباً تمام این سرطانها قابل پیشگیریاند. اگر ضایعهای دارید یا نتیجه آزمایشتان مثبت شده، اقدام درست ترس نیست؛ مراجعه به متخصص زگیل تناسلی و HPV و شروع یک برنامه پیگیری منظم است.
سوالات متداول
آیا HPV از طریق استخر، سونا یا توالت عمومی منتقل میشود؟
خیر. این ویروس روی سطوح بیجان دوام نمیآورد و از راه آب، صندلی توالت، حوله یا وسایل مشترک منتقل نمیشود. انتقال آن نیازمند تماس مستقیم پوست با پوست یا پوست با مخاط است.
اگر همسرم HPV دارد، من هم حتماً مبتلا میشوم؟
نه لزوماً. احتمال انتقال بالاست اما قطعی نیست و به نوع ویروس، وضعیت ایمنی و مدت تماس بستگی دارد. در بسیاری از زوجها یکی مثبت و دیگری منفی میماند. مثبتشدن تست هم زمان دقیق ابتلا را مشخص نمیکند؛ ویروس میتواند سالها خاموش بماند.
تست HPV را هر چند وقت یکبار باید تکرار کرد؟
فاصله تکرار به نتیجه قبلی و سن بستگی دارد؛ نتیجه منفی معمولاً فاصله طولانیتری میگیرد و نتیجه مثبت پیگیری کوتاهمدتتری لازم دارد. برنامه دقیق را باید پزشک بر اساس پرونده شما تعیین کند، نه یک بازه ثابت برای همه.
با برداشتن زگیل، خطر سرطان هم از بین میرود؟
خیر و این نکته بسیار مهمی است. برداشتن زگیل فقط ضایعه قابلمشاهده را حذف میکند و ربطی به انواع پرخطر ندارد. زگیلها معمولاً از انواع کمخطرند؛ بنابراین درمان آنها نه خطر سرطان را کم میکند و نه جای غربالگری را میگیرد.
آیا مردان هم باید واکسن HPV بزنند؟
بله. واکسن برای هر دو جنس تأیید شده است. در مردان از سرطانهای مقعد، آلت تناسلی و ناحیه دهان و حلق و نیز زگیل تناسلی محافظت میکند و از انتقال ویروس به شریک جنسی هم میکاهد.
آیا HPV پس از سالها میتواند دوباره فعال شود؟
در برخی افراد ویروس کاملاً حذف نمیشود بلکه به حالت نهفته درمیآید و میتواند سالها بعد، معمولاً هنگام تضعیف سیستم ایمنی، دوباره فعال شود. به همین دلیل حتی پس از یک دوره منفیشدن، ادامه غربالگری توصیه میشود.
آیا HPV روی باروری اثر میگذارد؟
خودِ عفونت معمولاً باعث ناباروری نمیشود. آنچه گاهی بر باروری اثر میگذارد، برخی درمانهای ضایعات پیشسرطانی دهانه رحم است. اگر قصد بارداری دارید، حتماً پیش از هر اقدام درمانی این موضوع را با پزشک مطرح کنید.
مکملها و داروهای تقویت ایمنی واقعاً HPV را درمان میکنند؟
هیچ مکمل یا دارویی تاکنون بهعنوان درمان قطعی این ویروس تأیید نشده است. آنچه اثباتشده است، حذف ضایعات و پیگیری منظم است. پیش از مصرف هر مکملی که بهعنوان «درمان قطعی» تبلیغ میشود، با پزشک مشورت کنید.
